Quốc hội ưu tiên biện pháp dân sự, hành chính trước hình sự

Quốc hội biểu quyết thông qua nghị quyết với tỷ lệ tán thành cao

Sáng ngày 24 tháng 8 năm 2026, tại phiên họp toàn thể ở Hội trường trong khuôn khổ kỳ họp Quốc hội khóa XVI, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, với 465 trên 471 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Trước khi Quốc hội biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và ý kiến của các đại biểu Quốc hội về hồ sơ dự án Nghị quyết. Cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết trong quá trình lấy ý kiến, có 60 trên 96 ý kiến tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết, đồng thời cơ quan này đã rà soát các quy định để bảo đảm Nghị quyết không bị lợi dụng và không hợp thức hóa các sai phạm, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước. Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến vi phạm và xử lý vi phạm pháp luật về hình sự, xử lý kỷ luật trong các lĩnh vực nêu trên.

Bốn nguyên tắc xử lý và các cơ chế cụ thể đối với hành vi vi phạm

Theo nội dung được công bố, Nghị quyết xác lập bốn nguyên tắc xử lý. Nguyên tắc thứ nhất là phân định rõ giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự, giữa trách nhiệm hành chính với trách nhiệm dân sự và giữa trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân. Nguyên tắc thứ hai là xử lý nghiêm hành vi tham nhũng. Nguyên tắc thứ ba là khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả thiệt hại. Nguyên tắc thứ tư là ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, còn biện pháp xử lý hình sự chỉ được áp dụng sau cùng.

Trên cơ sở các nguyên tắc đó, Nghị quyết quy định bốn cơ chế xử lý cụ thể. Cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự áp dụng khi tổ chức, cá nhân không tham nhũng, hành vi vì lợi ích chung, hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương, đất nước, không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm, và không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại nếu có. Cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự áp dụng đối với người gây thiệt hại do rủi ro trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, với điều kiện người đó đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa. Cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự cho phép cơ quan tiến hành tố tụng xem xét hoãn việc truy cứu trong thời hạn 2 năm để tổ chức, cá nhân khắc phục hậu quả thiệt hại, áp dụng khi có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng và hoạt động liên quan chưa hoàn thành do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng và tính khả thi để khắc phục. Cơ chế miễn trách nhiệm hình sự được các cơ quan, người tiến hành tố tụng áp dụng trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đối với trường hợp đáp ứng điều kiện quy định tại Điều 5 của Nghị quyết. Người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng đủ điều kiện quy định tại Điều 5 hoặc Điều 6 của Nghị quyết cũng được xem xét miễn kỷ luật.

Thời hạn áp dụng và định hướng thể chế hóa lâu dài

Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 9 năm 2026 và được thực hiện trong thời hạn 3 năm kể từ ngày có hiệu lực. Đối với những vụ việc mà quyết định tạm đình chỉ giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, tạm đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ vụ án, hoãn phiên tòa hoặc hoãn chấp hành hình phạt theo Nghị quyết chưa hết thời hạn tại thời điểm Nghị quyết hết hiệu lực thì tiếp tục được thực hiện theo quy định của Nghị quyết cho đến khi kết thúc. Riêng vi phạm của tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân có liên quan đến đất đai được áp dụng theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 ngày 24 tháng 4 năm 2026 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực. Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ đưa các nội dung của Nghị quyết vào hồ sơ dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, còn Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã bổ sung vào hồ sơ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi các quy định về trình tự, thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và thủ tục miễn trách nhiệm hình sự tương ứng với Nghị quyết.

Góc nhìn từ pháp luật dân sự về ranh giới trách nhiệm và nghĩa vụ khắc phục hậu quả

Dưới góc độ khoa học pháp lý dân sự, nguyên tắc phân định trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hành chính và trách nhiệm dân sự trong Nghị quyết đặt ra yêu cầu nhận diện chính xác bản chất của nghĩa vụ khắc phục hậu quả thiệt hại mà tổ chức, cá nhân vi phạm phải thực hiện để được xem xét áp dụng các cơ chế không truy cứu, tạm hoãn truy cứu hoặc miễn trách nhiệm hình sự. Nghĩa vụ khắc phục hậu quả thiệt hại, xét về bản chất, mang đặc điểm của nghĩa vụ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được quy định tại Điều 584 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, theo đó người có hành vi xâm phạm tài sản của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này hoặc luật khác có liên quan quy định khác. Cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây thiệt hại do rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo dù đã tuân thủ đúng quy trình và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa có điểm tương đồng với căn cứ loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại được quy định tại khoản 2 Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, phản ánh yêu cầu của pháp luật dân sự về việc chỉ đặt ra trách nhiệm khi có lỗi hoặc khi pháp luật quy định trách nhiệm không cần lỗi trong những trường hợp cụ thể. Việc ưu tiên áp dụng biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính trước khi tính đến biện pháp hình sự, đồng thời phân định trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân, còn có mối liên hệ với chế định pháp nhân và trách nhiệm dân sự của pháp nhân được quy định tại Điều 74 và Điều 87 Bộ luật Dân sự năm 2015. Những nội dung này có giá trị tham chiếu cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu về ranh giới giữa trách nhiệm dân sự, trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự, cũng như về nghĩa vụ bồi thường thiệt hại trong lĩnh vực pháp luật kinh tế tại các cơ sở đào tạo luật, trong đó có Khoa Luật Trường Đại học Tôn Đức Thắng.

Nguồn tham khảo

Hải Liên. (2026, ngày 24 tháng 8). Thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực kinh tế, khoa học công nghệ. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/thong-qua-nghi-quyet-ve-co-che-chinh-sach-dac-thu-xu-ly-vi-pham-phap-luat-lien-quan-den-linh-vuc-kinh-te-khcn-102260824102719012.htm

Thịnh An. (2026, ngày 24 tháng 8). Quốc hội chốt cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm về đổi mới sáng tạo. Báo Hà Nội Mới (đăng lại trên CafeF). https://cafef.vn/quoc-hoi-chot-co-che-chinh-sach-dac-thu-xu-ly-vi-pham-ve-doi-moi-sang-tao-188260824142154507.chn